Fotocollage Swalm

Foto (c) Loe Giesen, Reuver

Ongeveer twaalf kilometer, zo lang is het traject dat de Swalm aflegt op Nederlands grondgebied. Op die afstand heeft deze zijrivier van de Maas een verval van 12 meter, zodat ze gemiddeld per kilometer een meter hoogte overbrugt. In totaal is de Swalm of Schwalm, die in Duitsland ontspringt in een moerasgebied bij het plaatsje Tüschenbroich ten zuiden van Wegberg, zo'n 45 kilometer lang en het verval bedraagt 72 meter. Het stroomgebied van het snelstromende riviertje omvat circa 277 vierkante km², waarvan ongeveer 26 km² in Nederland.
Het Swalmdal werd in 2006 door de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) onder nummer NL2003045 aangewezen als speciale beschermingszone onder de Habitatrichtlijn. Het Swalmdal is ook wel bekend als Natura 2000-gebied nummer 148.
Langs een gedeelte van het hier beschreven gebied kan worden gewandeld aan de hand van de rijkelijk kwistig aangebrachte bordjes 'Schwalmbruch', die een route van bijna 15 km markeren tussen Brüggen, Niederkrüchten en Swalmen. Deze route maakt onder de noemer 'Water.Wandel.Wereld' deel uit van het Maas-Swalm-Nette verband.

Deze webpagina probeert een indruk te geven van het Nederlandse gedeelte van de Swalm, vanaf het punt waar ze ons land binnenstroomt tot aan het einde, waar ze in een oude Maasarm uitmondt.
Hierboven een detail van een kaart die Franz Anton Schraembl uit Wenen in 1790 maakte van het Oostenrijks deel van Oppergelre. Op de kaart zien we hoe de Swalm gedeeltelijk de noordgrens vormde van dit gebied.
Maar kom, alweer genoeg gepraat. De wandelschoenen aan en de camera paraat. En o ja: een klik op de foto levert in veel gevallen nog wat extra informatie op.

Tussen de Duitse grens en De Lanck

© Loe Giesen, Reuver

Als de Swalm Nederland binnenkomt, heeft de rivier er al zo'n 33 km op zitten, met een verval van circa 60 meter. Op Duits grondgebied werden grote delen van de stroom gekanaliseerd en rechtgetrokken, waardoor het natuurlijke karakter op tal van plaatsen verdween. Hier zien we de Swalm enkele tientallen meters oostelijk van de Nederlands-Duitse grens (oktober 2008). De Swalm stroomt hier tussen bossen en weilanden en heeft nog alle ruimte. Er was zelfs nog plaats voor een fijne picknickplaats (klik op de foto voor locatie).

Actueel Hoogtebestand Nederland (detail)

Het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) laat ons mooi zien hoe de Swalm vanaf het hoogterras (hier in oranje) ons land binnenkomt. Breed slingerend ('meanderend') heeft de rivier zich een weg gebaand door het middenterras (geel), steeds een nieuwe loop zoekend, waarbij talloze oude rivierarmen achterbleven. Tot aan het zwembad bij de Bosberg is het stroomdal relatief smal. Vanaf De Lanck, iets stroomafwaarts van het zwembad, zijn de stroomgeulen verspreid over een breder gebied.
Stroomafwaarts van De Hout loopt de Swalm, breed meanderend, door het vlakke Kerkbroek om meteen na de Schuttekamp in een wat smallere bedding weer wat extra vaart te maken.
Het lichtblauwe gedeelte geeft ongeveer aan hoe hoog de Swalm kan staan bij een extreem hoge waterstand, wanneer de Maas de Swalmbedding binnenrukt en het water van de Swalm wordt opgestuwd tot zelfs aan de oostzijde van de rijksweg die Swalmen in tweeën deelt. Bij het hoogwater in 1643 stond het water nog eens een halve meter hoger dan in 1993 en 1995.
Ooit mondde de Swalm ter hoogte van de Leucker uit in de Maas, daarna op de plaats waar tegenwoordig de Wielerhof ligt. Tegenwoordig vloeien Swalm en Maas samen bij de Donderberg.
Vanwege de doorsnijding van diverse Maasterrassen kan de Swalm worden getypeerd als een terrasbeek.

Foto (c) Loe Giesen, Reuver

Fris groen aan weerszijden van een oude meander ten oosten van zwembad de Bosberg, aan de rechterzijde van de huidige stroom. De bossen aan weerszijden van het riviertje maakten hier in de 1930'er jaren deel uit van een wandelpark met roeivijver, grotendeels aangelegd in het kader van de werkverschaffing. Op 5 mei 1935 werd de eerste schop in de grond gestoken voor de normalisering van de Swalm. Tientallen werklozen uit Swalmen werden ingezet voor de aanleg van de Swalmer Bad- en Zweminrichting, die op 1 juli 1936 feestelijk werd geopend. In de jaren erna werden ook nog een voetbaldveld, kinderspeeltuin en tennisbaan aangelegd.

© Loe Giesen, Reuver

Deze oude Swalmmeander, aan de noordzijde van de stroom tussen de grens en zwembad De Bosberg, laat zien dat de verlaten oude lopen van de rivier een waar paradijs kunnen zijn voor tal van planten en dieren. Bij het maken van deze foto werd een wild zwijn opgeschrikt. Veel oude meanders zijn al eeuwenlang verland en nauwelijks meer herkenbaar. Andere bevinden zich nog in het verlandingsproces en weer andere staan nog in open verbinding met de hoofdstroom.

Verlande rivierarm, linkeroever. © Loe Giesen, Reuver

Ook op de linkeroever treffen we oude meanders aan, zoals hier langs het verlengde van de Kroppestraat. Vergelijking met voorgaande afbeeldingen laat mooi zien hoe ieder stukje van de oude rivier zijn eigen karakter heeft ontwikkeld. Een karakter dat bovendien wisselt met de seizoenen.

Foto's: Loe Giesen, 2009

De houten beelden langs het natuurwandelpad werden in 2008 gemaakt door kettingzaagkunstenaar Roel van Wijlick.

© Loe Giesen, Reuver

Gedurende de afgelopen jaren werd veel gedaan aan de natuurbeleving langs dit stukje Swalm. Houten vlonders bieden toegang tot plekken waar eerder nauwelijks wandelaars kwamen.

Foto: Loe Giesen

Om de vijvers rond het zwembad De Bosberg op peil te houden, werden in het verleden stroomafwaarts enkele stuwen aangelegd, waardoor het voor vissen onmogelijk werd om te migreren. Bovendien werd de Swalm over korte afstand rechtgetrokken en over twee takken verdeeld. Hier de stuw bij De Lanck, die het water van de rechtse tak van de Swalm op hoogte houdt. Vlakbij ligt herberg De Bos, een bekende rustplaats langs het Pieterpad, van waaruit de Swalm goed kan worden verkend.

Berft (barbeel)De Swalm was vroeger rijk aan vis. Er werd gevist met zowel hengels als netten. Een akte uit 1713 noemt zelfs prijzen die werden gerekend voor den snoeck, kerpel (karper) ende baers (3 stuivers per pond), den berft (barbeel), geuven (riviergrondel) ende eel (2½ stuiver per pond), rutzen (blankvoorn), winden ende louw (zeelt). Voor rivierkreeften werd 1 gulden per honderd gerekend.

De Maas- en Roerbode van zaterdag 2 oktober 1897 wist toen te melden: “Voorheen werden jaarlijks heel wat palingen uit het riviertje de Swalm gevischt. Deze zomer was echter de vangst zoo gering, dat het niet de moeite loonde er werk van te maken. Men schrijft zulks toe aan den ongewoon lagen waterstand. De paling van de Swalm heeft, wat smaak betreft, veel voor boven die van de Maas. Ze vindt dan ook altijd gereede afnemers.” In mei 1907 ving de destijds bekende visser J. van Avesaath in de Swalm een zalm van ruim vijf kilo. Als bijzonderheid meldde de krant dat de vis was gevangen "aan een gewonen hengel, of, zooals men 't noemt, aan de geerd."

Foto: Loe Giesen

Tegenwoordig kunnen we in de Swalm nog meer dan twintig soorten zoetwatervis aantreffen, waaronder beekforel, vlagzalm, serpeling en grote kopvoorn. Een visvergunning is verkrijgbaar bij herberg De Bos. Ter hoogte van het zwembad werd in 2008 deze vistrap aangelegd.

IJssculpturen achter de stroomversnelling. © Loe Giesen, Reuver.

's Winters speelt het water van de Swalm met de takken die in de rivier en langs de oevers liggen. Soms worden zo de mooiste ijssculpturen gevormd.

Boomwrat. © Loe Giesen, Reuver.

Voor wie oog heeft voor detail zullen de erwt-grote vruchtlichamen van de boomwrat (Lycogala epidendrum) niet onopgemerkt blijven. Vroeger werden deze ook wel aangeduid met de naam Bloedweizwam.

Foto: Loe Giesen

Ten zuiden van het zwembad werd in 2008 een nieuwe doorgang gegraven voor de Swalm, waarmee men probeert om de vismigratie weer op gang te brengen. Op de foto (maart 2009) zien we de nog verse ingreep in het landschap. Op termijn zal de natuur zelf, daarbij ongetwijfeld af en toe geholpen door de mens, het karwei afmaken.

Tussen De Lanck en het 'Luitenbrökske'

Het gebied tussen De Lanck en het eerstvolgende voetgangers- en fietsersbruggetje, plaatselijk bekend als het Luitenbrökske, is zeer populair bij wandelaars en natuurliefhebbers, gelukkig zonder dat dit tot op heden heeft geleid tot overvolle wandelpaden.

Foto: Loe Giesen

Al eeuwenlang ligt er bij De Lanck een brug over de Swalm. De parkeerplaats bij herberg De Bos, een geliefde halteplaats voor wandelaars van het Pieterpad, is een prima uitgangspunt om dit gedeelte van de Swalm te verkennen.

Foto: Loe Giesen, 2011

Vogelmelk (Ornithogalum) enkele meters achter de Lanck (waarneming mei 2011).

Foto: Loe Giesen

Langs de 's zomers soms dicht begroeide oevers van de Swalm voelen tal van dieren zich goed thuis. Deze vrij algemene weidebeekjuffer (Calopteryx splendens) is langs het stromende water van de Swalm helemaal in zijn element (waarneming: 16 mei 2009 bij het bruggetje bij De Lanck).

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm enkele honderden meters achter De Lanck. Ongeveer op de plaats waar de rivier uit beeld verdwijnt, begon vroeger op de linkeroever een middeleeuwse landweer, de Berendonk genaamd. Landweren waren aarden wallen met greppels, die een bepaald gerechtsgebied afbakenden.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

De grenzen van Swalmen hoeven gelukkig al een hele poos niet meer te worden verdedigd tegen indringers. Maar dat weten deze bosmieren natuurlijk niet...

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Foto: Loe Giesen

Ter hoogte van het Eersel - op de rechteroever - spiegelen kale bomen zich in het verstilde water van een oude meander. De bedding van de Swalm vormt hier een wirwar van poelen en stroompjes, waar de wandelaar soms goed op zijn tellen moet passen.

Foto's © Loe Giesen, Reuver.

Op de grond en de bomen zien we allerlei mossen en korstmossen met fantasierijke namen als bekermos en groot dooiermos. De sporendoosjes van sommige mossen worden gedragen door haardunne steeltjes. En o ja, de foto's zijn mooi, maar in het echt is alles nóg mooier, dus geef uw ogen goed de kost tijdens uw wandeling.

Foto: Loe Giesen

Een verlandende oude meander, maart 2009. De hogere gedeelten zijn vooral begroeid met varens en braamstruiken. In de laagten allerlei waterminnende planten zoals pijpestrootje. Links op de achtergrond een stukje met sneeuwklokjes.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Foto: Loe Giesen

Ten westen van het zwembad zoekt de Swalm zich al meanderend een weg. In de bochten zand- en grindbanken met tal van dierensporen. Vanaf circa 1998 worden ook weer sporen van de otter waargenomen.

Foto: Loe Giesen

Vanaf ongeveer 1999 is ook de bever weer actief in het Swalmdal. Steeds vaker past de bever hier zijn woonomgeving aan zijn eigen wensen aan, ook al lukt het niet altijd even goed om de bomen in de juiste richting te laten vallen.

Foto: Ellie Slot

Verse knaagsporen, maart 2009, ter hoogte van de Berendonck. Vooral in het gebied tussen De Lanck en het Kerkbroek liggen talloze bomen dwars over de Swalm en we zien afgeknaagde stammetjes als potloodpunten uit de grond steken.Foto © Loe Giesen, Reuver.

Met name langs de linkeroever treffen we in het najaar tal van zwammen aan, waarvan de vliegenzwam natuurlijk ook voor de leek goed herkenbaar is.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Dat geldt ook voor de stinkzwam (rechts) en in iets minder mate voor de oesterzwam (linksboven). Op een rottende boomstam langs het water zag ik de gewone wimperzwam samen met paarse knoopzwam (linksonder).

Foto (c) Loe Giesen, 2012

Foto (c) Loe Giesen, 2012

Een eenvoudig houten kruis en verse bloemen langs de oever van de Swalm (mei 2012). Mét alle respect voor oprechte emoties kan men zich echter afvragen of een natuurgebied wel de juiste plaats is om plastic houders voor waxinelichtjes achter te laten.

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm nabij Groenewoud, januari 2007...

© Loe Giesen, Reuver

... en hetzelfde punt in mei 2007, waarbij een grindbank zichtbaar wordt bij de lage waterstand. Bij sommige van deze grindbanken waren vroeger doorwaadbare plaatsen. De zogenaamde Steinput, waarschijnlijk gelegen ongeveer waar nu De Lanck is, was vroeger zo'n 'voorde'.

Dotterbloemen in een moerassig stukje langs de Swalm. Foto © Loe Giesen, Reuver.

Dotterbloemen in een moerassig stukje langs de Swalm.

Foto: Loe Giesen

In de bochten ontstaan soms kleine zandbanken.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Het Swalmdal wordt ook bevolkt door tal van insecten, zoals bijvoorbeeld de exotisch ogende schorpioenvlieg, de opvallende zuringspanner en tal van soorten sprinkhanen, waarvan enkele soorten perfect gecamoufleerd zijn. Als deze blauwvleugelsprinkhaan wegspringt is van de schutkleuren ineens niet veel meer over: als een vlinder laat hij zich soms tientallen meters meevoeren op de wind met zijn helderblauwe vleugels (waarneming: 1 augustus 2010).

V.n.l.r.: kleverig koraalzwammetje. oranje berkenboleet, panteramaniet. Foto © Loe Giesen, Reuver.

In de herfst tref je op dit stuk langs de Swalm tal van paddenstoelen aan. Hier zien we kleverig koraalzwammetje, oranje berkenboleet en panteramaniet.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Grauwe ganzen met hun kroost. Het kleine grut heeft vaak nog veel moeite om tegen de stroom op te zwemmen. De gevaren zijn groot en overal aanwezig, ook al ziet het allemaal heel idyllisch uit.

Foto: Loe Giesen

De Wolfsgraaf, een tweede middeleeuwse landweer, eindigt hier bij de rechteroever van de Swalm. Deze landweer liep vanaf hier in noordelijke richting naar het Beesels Broek. Het grootste gedeelte van de aarden wallen en greppels is al lang verdwenen, maar hier is een gedeelte bewaard gebleven en gedeeltelijk hersteld.

Foto: Loe Giesen

Vanaf de Wolfsgraaf gaan we voorzichtig met een opstapje over de afrastering. Het ruige open weiland achter dit punt wordt begraasd door Fjordepaarden. Kunstmatig aangelegde amfibiepoelen bieden extra mogelijkheden voor kikkers en salamanders.

Foto: Loe Giesen

In het voorjaar wemelen de oevers van de Swalm van nieuw klein leven (waarneming 23 maart 2011).

Foto: Loe Giesen

Ongeveer op deze plaats kruiste ooit de Romeinse heerbaan van Xanten naar Heerlen de Swalm. Ook deze weg is te zien op afbeeldingen gemaakt aan de hand van het Actueel Hoogtebestand Nederland. Op de zuidelijke oever van de Swalm geeft een informatiebord aan waar de weg ooit gelopen heeft.
De oversteek over de Swalm gebeurde vermoedelijk met een houten brug. De exacte ligging van deze brug is niet bekend. De steeds veranderende loop van de Swalm maakt het zoeken naar de precieze lokatie geen eenvoudige klus.

Fotocollage: Loe Giesen.

Op de rechteroever is de weg nergens meer herkenbaar in het landschap. Op de AHN-kaart zien we dit weggedeelte slechts heel vaag. Noordelijker zet de weg zich voort in de PRINSENDIJK, misschien wel het mooiste voorbeeld van een Romeinse heerbaan in Nederland.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Even ten westen van de Romeinse weg ligt al eeuwenlang de Houterhof, meestal gewoon De Hout genoemd. In de 18e eeuw was deze hoeve nog gedeeltelijk omgracht. Ze is nu eigendom van Staatsbosbeheer.

Foto's: Loe Giesen, Reuver.

In het begin van de 21e eeuw werden in een ruig weilandje even ten oosten van Groenewoud enkele amfibieënpoelen aangelegd.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

De pinksterbloem is de waardplant van het oranjetipje, dat we vanaf maart kunnen aantreffen.

Foto: Loe Giesen

Een stukje steile oever, even voor Groenewoud (augustus 2008) ...

Foto: Loe Giesen

... en hetzelfde punt van bovenaf, maart 2009.

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm achter Groenewoud, mei 2007

Foto: Loe Giesen

Even uitrusten, met links op de achtergrond de eeuwenoude hoeve De Hout (maart 2009).

© Loe Giesen, Reuver

Herfstkleuren achter Groenewoud, oktober 2008.

Bloeiende narcissen bij Groenewoud, voorjaar 2011. Foto © Loe Giesen, Reuver.

Bloeiende narcissen bij Groenewoud, voorjaar 2011.

Foto: Loe Giesen

Groenewoud werd oorspronkelijk gebouwd in de 18e eeuw, maar de villa links op de foto stamt uit 1916.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

In de zomer van 2010 trok een zware storm over de omgeving van Swalmen, waarbij ook langs de Swalm vele bomen omwaaiden. Hier bij Groenewoud werd een stuk uit een omgevallen boomstam gezaagd, zodat wandelaars toch hun weg konden vervolgen. Helaas is dit stukje van de wandeling vanaf 2011 niet meer mogelijk, nadat woningbouwvereniging WoonGoed 2-Duizend het pand ging verhuren aan een revalidatiekliniek.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Een fotogenieke winterdag bij Groenewoud.

Foto: Loe Giesen

De Swalm enkele tientallen meters achter Groenewoud, nog net zichtbaar door het groen.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Op deze overzichtsfoto zien we helemaal links het Luitenbrökske en geheel rechts de Houterhof. In het midden pension Groenewoud. Net als de Maas heeft ook de Swalm door de eeuwen heen zijn eigen terassen uitgesleten.

Zandhagedis. Foto © Loe Giesen, Reuver.

Deze zandhagedis troffen we aan bij een wandeling in april 2011 op de linkeroever tussen De Hout en het Luitenbrökske. Tijdens de paartijd hebben de mannetjes een schitterende groene kleur.

Bosanemonen bij Groenewoud. Foto © Loe Giesen, Reuver.

Bosanemonen stroomafwaarts van Groenewoud, voorjaar 2011.

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm met doorkijkje richting De Hout.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Drijvende waterranonkel, plaatselijk vlaot genoemd, met op een van de bloemen een weidebeekjuffer. Deze plant had jarenlang een vaste plaats net ten oosten van het Luitenbrökske, maar ik heb ze er de laatste jaren helaas niet meer aangetroffen.

Detail van de Topografische Kaart van 1931. De rode pijl geeft aan waar we zijn: bij het Luitenbrökske. Parkeren doet u liefst bij de grote parkeerplaats bij de herberg de Bos aan de Bosstraat (rechts). Ook bij het voetbalveldje bij conferentiecentrum Groenewoud is plaats voor enkele auto's. Beide plaatsen zijn een uitstekend vertrekpunt voor een rondwandeling die langs beide oevers leidt. Tussen het Luitenbrökske en de brug bij de Lanck zijn geen oversteekplaatsen. Deze route is niet geschikt voor een rolstoel.

Van het Luitenbrökske tot de brug over de Rijksweg

Westelijk van het Luitenbrökske verandert de Swalm van karakter. Na enkele tientallen metes wordt het landschap meer open. Dit gebied wordt de laatste jaren begraasd door o.a. Schotse hooglanders en Galloway runderen. De industrie op de rechteroever is verdwenen en vervangen door woningbouw. Weilanden en volkstuinen vormen de belangrijkste buffer tussen de river en de bebouwing.

© Loe Giesen, Reuver

Het 'Luitenbrökske' achter Groenewoud in januari 2007...

© Loe Giesen, Reuver

... en mei 2007.

Foto: Loe Giesen

Foto: Loe Giesen

Met brede bewegingen slingert de Swalm door het Kerkbroek.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

De Swalm, gezien vanaf de Schuttekamp.

Foto: Loe Giesen

Brede zigzaglijnen in het vlakke Kerkbroek, enkele tientallen meters voor het Varkensgat, maart 2009

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm enkele meters voor het bruggetje bij het Varkensgat, tegenwoordig omgedoopt in Otterpad. Langs de oevers bloeide hier 's zomers de drijvende waterranonkel, plaatselijk vlaot genoemd. Door een nog onbekende reden is de hoeveelheid de laatste jaren dramatisch afgenomen.

© Loe Giesen, Reuver

In de zomer zijn de witte bloemetjes van vlaot te bewonderen. De stand van deze zeldzame plant is echter de laatste jaren sterk afgenomen.

Foto: Loe Giesen

Bij de voetgangers- en fietsersbrug tussen Otterpad en Schuttekamp krijgt de Swalm weer iets meer vaart.

Detail van de kaart van Swalmen uit de Gemeenteatlas van Jacob Kuyper, circa 1869. We bevinden ons inmiddels kort voor de bebouwing van Swalmen, op iets minder dan de helft van onze totale tocht langs de Swalm.

© Loe Giesen, Reuver

Weelderig groen net voordat de Swalm onder de drukke Rijksweg doorgaat. Ongeveer op deze plaats lag in de 18e eeuw de nu verdwenen oliemolen. Meer over de watermolens van Swalmen iets verderop in dit verhaal.

Tussen de Rijksweg en de A73

Vanaf de Rijksweg N271 stroomt de Swalm over enige afstand tussen de bebouwing door. Daarbij passeert ze een oude boogbrug en een watermolen waarvan het schoepenrad helaas is verdwenen. Door de mogelijk hoge waterstanden in de winter werd in het verleden bijna nergens tot helemaal aan de rivier gebouwd. Sinds het laatste kwart van de 20e eeuw gebeurt dat echter in toenemende mate, waarbij helaas niet altijd is gekozen voor architectuur die ook past bij dit eeuwenoude dorpsbeeld.

© Loe Giesen, Reuver

De brug in Swalmen met Joannes Nepomucenus, in Swalmen ook wel Pómmelecelus genoemd, voert van de Rijksweg naar de Markt. De eerdere route van Roermond naar Venlo v.v. liep via de brug in de Molenstraat. Deze route werd rond 1700 verlegd naar de Brugstraat.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Een winters plaatje van de Swalm net achter de Kerkbrug. Het lelijke gebouw links van de kerk werd op het eind van de 20e eeuw gebouwd. Helaas ging hierdoor een ander (en mooier) uitzicht op de kerk vanaf de Swalm verloren.

© Loe Giesen, Reuver

De voormalige watermolen, een van de vele molens die Swalmen vroeger kende. Bij hoog water van de Maas, zoals in 1993, is de molen omringd door water.

DE WATERMOLENS VAN SWALMEN

Eeuwenlang is het water van de Swalm gebruikt voor de aandrijving van watermolens. Langs de gehele loop van de Swalm lagen enkele tientallen watermolens. In Swalmen is alleen een molengebouw uit 1786 nog over, waarin oorspronkelijk een koren- en oliemolen waren gehuisvest. Toch waren er eerder meerdere molens. Al in een belastinglijst van 1369 wordt een zekere Zibken die molener genoemd.

Korenmolen
Iets stroomafwaarts van de kerk van Swalmen ligt de korenmolen. Vanaf 1529 werd de korenmolen in leen gehouden van de voogd van Roermond. De korenmolen van Swalmen was in de 17e eeuw een dwangmolen. Dit betekent dat alle inwoners van de heerlijkheid hun graan op deze molen moesten laten malen. In 1668 werd de rechtmatigheid hiervan echter in twijfel getrokken. Ook werd geklaagd dat de paarden niet droog konden staan wachten. In een inventaris van goederen behorend tot kasteel Hillenraad uit 1669 werd toch weer een dwangmolen met twee gewerven, alsmede een olie‑ en looimolen genoemd. In 1725 werd geklaagd dat de molenstenen zo versleten waren dat de inwoners geen fatsoenlijk meel meer kregen, terwijl ze hun koren nota bene op de dwangmolen moesten laten malen. Een kaart uit 1741 vertelt dat de korenmolen op dat moment op de linkeroever van de Swalm lag en - eerder? - ook werd gebruikt als oliemolen. Blijkens rekeningen uit het eind van de 18e eeuw werd toen ook soms mout gemalen ten behoeve van de plaatselijke brouwerijen.

Oliemolen
Pletmolen of kollergang van de Leumolen. Foto: Loe Giesen, 2012.Oliemolens werden gebruikt om olie te persen uit de zaden van de vlasplant. Men deed dit op een zogenaamde pletmolen, ook wel kollergang genoemd. Bij deze constructie draaiden twee pletstenen (de lopers) op een liggende steen (de ligger genaamd).
De oliemolen van Swalmen wordt al genoemd in 1381 en behoorde toen tot de goederen die, samen met de Naborch, door Robijn van Swalmen werden overgedragen aan Derick van Oest. In een akte uit 1518 is sprake van een oliemolen bij de Nieuwenhof gelegen, terwijl in 1588 een route wordt beschreven die vanaf Bouten goudt (aan de Boutestraat) via de oliehsmeulen naar de Nouwenhof voert. In dezelfde akte is sprake van een voetpad van den Foeskensbergh aff achter Beckerhouve op die oliehsmullen. Volgens de echtgenote van de olieslager verkeerde de oliemolen in 1720 in slechte staat, hoewel dit door de rentmeester van Hillenraad werd tegengesproken. In 1727 werd een onderhoudscontract opgesteld om de daken van kasteel, molens en boerderijen van Hillenraad goed gedekt te houden. Op een schets uit 1741 staat de ouste afgebrocken olymoelen afgebeeld, iets stroomopwaarts van de Naborch op de tegenovergelegen oever. Op deze schets zie we ook een nieuwere, maar desalniettemin als oude olymoelen aangeduide molen, kennelijk tevens in gebruik als coren moelen. Iets stroomopwaarts van het punt waar tegenwoordig de Swalm onder de Rijksweg door gaat (in het Kropperbroek), lag in 1741 (na een verbouwing in 1718) de voormalige loy moelen, nu oly moelen.
De oliemolen was oorspronkelijk (net als de Naborch) een leengoed van de heren van Cranendonck (bij Eindhoven) en na 1394 van de hertog van Gelre. De koren- en oliemolen komen in de late 15e eeuw echter ook enige tijd voor in de leenaktenboeken van de Koppelberg in Dieteren.

Detail van de Ferrariskaart, 1774.

Looimolen of schorfmolen
In een looimolen werd de schors van eikenhout vermalen; dit meel werd vervolgens gebruikt om huiden te looien. Het leer dat zo werd gemaakt, ging vooral naar het schoenmakersampt (gilde) van Roermond. De looimolen lag ongeveer op de plaats waar de Swalm onder de Rijksweg door gaat. Deze ligging, buiten het dorp en overwegend uit de overheersende zuidwestenwind, had mogelijk te maken met stankoverlast. De looimolen werd in 1718 omgebouwd tot oliemolen, nadat het schoenmakersampt zich had verplicht om gebruik te maken van een nieuwe looimolen op de Roer. Toch is in 1719 nog sprake van de loijemeulen.

Volmolen
In een volmolen werden laken stoffen door middel van met waterkracht aangedreven stampers machinaal verdicht (voller gemaakt). Een dergelijke molen word daarom ook wel een stampmolen genoemd. Om de wolvetten uit het doek te halen werd vaak vollersaarde en urine gebruikt, wat dit soort molen wel de bijnaam 'stinkmolen' gaf. De molen was in het midden van de 16e eeuw (1562) nog in gebruik en werkte vrijwel uitsluitend voor de Roermondse lakenindustrie. In de tweede helft van die eeuw nam de betekenis van deze nijverheid echter sterk af en de gewandmakers (zoals de lakenfabrikanten werden genoemd) deden steeds minder een beroep op de Swalmer molen om hun laken te vollen. De ligging van de volmolen is niet bekend. Het is niet uitgesloten dat het molenwerk was ondergebracht in hetzelfde gebouw als de looimolen. In dat geval lag de molen misschien op de plaats van de latere oliemolen langs de Rijksweg.

Polfermolen
De vroegste vermelding van buskruitfabricage in Swalmen dateert van enkele jaren na het einde van de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), een periode waarin vele veldslagen werden geleverd. Volgens een testament uit 1651 hadden de heren van Swalmen toen naast een graanmolen tevens het recht om een slijpmolen en pulvermolen te hebben en het lijkt er dan ook op dat langs de Swalm een polfermolen in exploitatie was. Een lijst van hoofd- en beestenschat uit 1654 noemt in de omgeving van de Hoogstraat Hendrick Polffemeijcker met sijn vrouw alsmede onder de Cropper hondtschat een Polffemeijckers knecht en Polffemeijckers maght. Met deze ligging lijkt de locatie aan Swalmdal, waar later de oliemolen lag, het meest voor de hand liggend. Slijpmolen, Friedrich von Keller, ca.1880Aangezien de familie Schenck van Nijdeggen het recht had om de molen te exploiteren, ligt het voor de hand dat zij de eigenaren waren van zowel de polfermolen als de polfertoren aan de markt.
Voor het fijnmalen van buskruit werd waarschijnlijk (net als bij een oliemolen) een pletmolen gebruikt. Eerder werden hiervoor ook wel stampmolens gebruikt.

Slijpmolen
Slijpmolens werden gebruikt om materialen te slijpen, te zagen of te polijsten. Hoewel de heren van Swalmen in 1651 het recht hadden om een slijpmolen te hebben, zijn geen bronnen bekend waaruit blijkt of zo'n molen ook daadwerkelijk op de Swalm in bedrijf is geweest. Een kaart uit 1763 vermeldt echter ten oosten van de Houterhof eene plaetse in de Swalm, door die van Bruggen genoemt Steinput, door die van Swalmen aen de Slijpmolen. Dit suggereert dat er in de omgeving van het openluchtzwembad toch zo'n molen heeft gelegen.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

De Swalm iets stroomafwaarts van de Sint Lambertuskerk.

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm ter hoogte van de Leucker, met op de achtergrond de Sint Lambertuskerk en rechts de oude watermolen. Iets verder stroomafwaarts mondde de rivier ooit uit in een thans verdwenen loop van de Maas. Daar ook voegt zich tegenwoordig de Eppenbeek, komend vanuit Boukoul, bij de Swalm. Dit gedeelte van de rivier wordt aan beide zijden begrensd door particulier terrein en is daardoor niet toegankelijk.

We kijken nog even naar een detail van een kaart die in het begin van de 19e eeuw werd gemaakt door de kartografen Tranchot en Von Müfling. Bij de toegevoegde rode pijl gaat de Swalm tegenwoordig onder de A73 en de spoorlijn door. Ooit was hier dus het eindpunt van de Swalm. Maar we hebben er in de eeuwen daarna nog een heel eind bijgekregen. En ook nog een heel fraai stuk... Loop nog even mee!

Tussen de A73 en de Wielerbrug

Bij de A73 en de spoorlijn Roermond-Nijmegen is de Swalm gebundeld met een wildpassage. De aankleding en afwerking van dit stukje is na de bouw van de snelweg nog niet geheel afgerond. In het voorjaar van 2011 werd hier een lange rij schanskorven geplaatst die de Swalm vrijwel geheel aan het oog onttrekt. Slechts enkele kijkopeningen geven nog wat zicht op wat zich aan de andere kant van de "Zjwamer Moer" afspeelt. En nu maar hopen dat het wild ook begrijpt wat de bedoeling is...

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Nadat de rivier de A73 en de spoorbrug is gepasseerd, openbaart zich een bijna sprookjesachtig landschap dat herinneringen oproept aan vervlogen tijden.

Foto: © Loe Giesen

Het bruggetje bij de Naborch in weelderig groen. De foto - gemaakt voor de aanleg van de 'Zjwamer Moer' - werd genomen vanaf de spoorbrug.

© Loe Giesen, Reuver

Het Swalmdal bij ruïne de Naborch, met op de achtergrond de Genoenhof (l) en de Genaenhof. Tijdens de aanleg van de A73 werd de ruïne beschermd door middel van een houten 'corset'. Deze ommanteling werd op 16 juli 2009 weer voorzichtig verwijderd.

© Loe Giesen, 2009

De Naborch werd vermoedelijk in de 14e eeuw gebouwd door leden van de adellijke familie Van Broeckhuysen. Later gingen zij zich Van Swalmen noemen.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Zonder corset is de Naborch toch mooier...

Foto: Loe Giesen

Groot is het contrast met deze opname uit 1993. Slechts af en toe laat de Maas tot ver in het Swalmdal zien wie hier de baas is. Bij Genoenhof en Genaenhof is duidelijk rekening gehouden met deze grillen van de natuur, maar bij de Naborch zijn er kennelijk andere overwegingen geweest om toch juist hier een kleine burcht te bouwen.

Foto: © Loe Giesen, 2009

In het voorjaar van 2011 werd een lange muur van steenkorven aangelegd tot aan dit bruggetje, dat hierdoor helaas wat in de verdrukking is komen te liggen. Al met al blijft het pijnlijk duidelijk hoe ook de plannenmakers en beheerders van dit stukje Swalm blijven worstelen met de afweging van alle tegenstrijdige belangen op dit kleine stukje Swalmen.

Ruïne de Naborch in de sneeuw. Foto © Loe Giesen, Reuver.

Foto (c) Loe Giesen, Reuver

Uitzicht vanaf de ruïne op de Swalm. Op de achtergrond de A73 en de spoorlijn Roermond-Nijmegen.

Foto: © Loe Giesen

Het Huis Rathem werd later Ouborg of Naborch genoemd, dit als onderscheid met kasteel Hillenraad. Dirk van Oest, in 1380 genoemd als eigenaar van Hillenraad, kocht in 1381 tevens de Naborch. De preciese familierelatie tussen verkoper Robijn van Swalmen en zijn neef Dirk van Oest is onbekend.

Foto: Loe Giesen

De vroege ochtendzon werpt een warme gloed op de eeuwenoude stenen...

Foto: © Loe Giesen

De Swalm net voorbij ruïne de Naborch. Tussen de ruïne en Wieler stroomt de Swalm langs de Hofakker en de Haastert, door een vrijwel ondoordringbaar gebied.

Foto: Loe Giesen

Niet ver van de Naborch liggen de Genaenhof (Oudenhof) en de Genoenhof (Nieuwenhof), twee eeuwenoude boerderijen. De Swalm stroomt hier aan de noordzijde van het dal, maar na een periode van regen of hoogwater worden ook de oudere meanders weer goed zichtbaar in het landschap.

Foto: Loe Giesen

Bij extreem hoog water, zoals hier in 1993, stroomt de Maas de bedding van de Swalm binnen en wordt het Swalmwater gestuwd. Bij oude boerderijen zoals de Genaenhof werd rekening gehouden met deze hoge waterstanden. Het feit dat de Naborch in de 14e eeuw desondanks op deze plaats werd gebouwd, getuigt dan ook waarschijnlijk van weinig realiteitszin. Wateroverlast is dan ook ongetwijfeld de belangrijkste reden geweest waarom de oude burcht werd verlaten.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

In april 2011 werd een wandelpad gemaaid dat, dwars door de weilanden, grotendeels direct langs de oever van de Swalm loopt tussen de Genoenhof en de Genaenhof. Dit weiland trekt allerlei insecten aan, zoals de koninginnepage en allerlei soorten libellen.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Dit nieuwe pad biedt de wandelaar toch weer een heel ander uitzicht dan vanaf de route via de hoger gelegen Schroefstraat. Maar ook dit nieuwe pad kan niet voorkomen dat we de Swalm bij de Haesterd even los moeten laten...

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Het Swalmdal bij de Genaenhof of Oudenhof (rechts) en Genoenhof of Nieuwenhof (links). Van hieraf gezien stroomt de Swalm tussen de bomen links in beeld. Sinds 2011 kan de wandelaar hier ook een gemaaid pad nemen dat van hieruit linksaf naar de Genoenhof loopt.

Foto: Loe Giesen

Voor deze fotoimpressie kijken we even aan de overzijde van de Swalm. Bij Middelhoven loopt een zandweg langs een oude boerderij dood tegen de Swalm, die zich hier slechts over enkele tientallen meters laat zien. Dit wat afgelegen gebied wordt al eeuwenlang aangeduid met de namen de Winkel en 't Heukske.

Foto: Loe Giesen

De Swalm bij 't Heukske, van waaruit ze verder stroomt achter langs de akkers en weilanden van de Haesterd. Rechts op de foto een stompje wilg: de boom werd begin 2009 doorgeknaagd door bevers en daarna opgeruimd.

Foto: Loe Giesen

We keren terug naar de linkeroever van de Swalm. Achter Middelhoven stroomt de Swalm opnieuw door vrij onbegaanbaar gebied.

Foto: Loe Giesen

Een glimp van de Swalm tussen twee oude knotwilgen, met op de achtergrond de St.-Lambertuskerk. Op de voorgrond de donkere, vruchtbare rivierklei die hier door de Maas werd achtergelaten.

Foto: © Loe Giesen, 2009

... en verder richting Wieler (januari 2009). Vanaf hier tot aan Rookhuizen wordt de Swalm geflankeerd door knotwilgen. De wilgen werden geplant om de oevers extra stevigheid te geven. Bovendien werd het hout gebruikt voor bijvoorbeeld klompen en 'geriefhouf' voor vlechtwerk en het maken van gereedschap.

Foto: © Loe Giesen, 2009

De Swalm kort voor de picknickplaats tussen Asselt en Wieler, met op de achtergrond de Wielerhof. Bij hoog water is deze weg verdwenen onder de golven van de Maas.

Foto: © Loe Giesen, 2009

Bij deze rij knotwilgen vormt de parkeer- en picknickplaats een prima uitvalsbasis om de benedenloop van de Swalm te verkennen.

De parkeer- en picknickplaats op de weg tussen Asselt en Wieler vormt een mooi vertrekpunt voor een verkenning van het westelijke gedeelte van de Swalm. Klik op deze Google Earth foto voor een korte routebeschrijving.
Andere goede parkeermogelijkheden zijn bij het kruispunt Wieler-Middelhoven (linksonder op de afbeelding) of de kleinere picknickplaats bij de zandweg naar Rookhuizen (rechts).

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Een kersverse zwavelzwam op een van de knotwilgen in de bocht van de Swalm tussen Asselt en Wieler (waarneming juni 2010).

Foto: © Loe Giesen, 2009

In januari 2009 werden hier meer dan vijfduizend ganzen geteld, die zich hier vooral 's nachts verzamelden.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Niet alle vogels overleven de winter. In een van de wilgen zag ik in januari 2010 deze bevroren pimpelmees. De wilg moest er van huilen. Of waren het juist deze plakkerige 'tranen' die het vogeltje noodlottig waren geworden?

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Het wordt avond langs de Swalm...

Foto: Loe Giesen

Een rij knotwilgen tekent zich donker af in de vroege lentezon.

Foto: © Loe Giesen, 2009

Foto: © Loe Giesen, 2009

Tussen de Wielerbrug en de Hoosterbrug

Het stroomgebied tussen de Wielerburg en de Hoosterbrug is relatief jong. Ooit mondde de Swalm ongeveer bij het einde van de Schroefstraat uit in de Maas. Deze verlegde echter haar loop, waarna de Swalm de oude loop van de Maas ging volgen. Sindsdien verenigt de Swalm zich pas vele honderden meters verder met de Maas.

© Loe Giesen, Reuver

De Wielerbrug vanuit het zuiden...

© Loe Giesen, Reuver

...vanuit het noorden ...

Foto: Loe Giesen

... en vanuit het westen, met op de achtergrond de kerk van Swalmen. Een rij knotwilgen en een fraai uitlopende treurwilg markeren de onzichtbare rivier.

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm bij Wieler, met op de achtergrond 't Häöfke (l) en de Wielerhof (r).

Foto: Loe Giesen

© Loe Giesen, Reuver

Uitzicht over het Swalmdal bij de Steenakker, een langgerekt weiland bij Wieler. Ooit stroomde hier de Maas. De Swalm heeft zich later ingesleten in de verlaten Maasbedding.

© Loe Giesen, Reuver

Tussen Wieler en Rookhuizen stroomt de Teutebeek in de Swalm. Het is de laatste zijbeek die uitmondt in de Swalm.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

De Swalm ter hoogte van de Teutebeek, najaar 2009.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

In de omgeving van Rookhuizen laat de zilverreiger zich steeds vaker zien. Net als de aalscholver (inzet; hier 'geschoten' oostelijk van Groenewoud) vindt hij hier een prima fourageergebied.

© Loe Giesen, Reuver

Weilanden ter hoogte van Rookhuizen.

Foto: Loe Giesen

Het gehucht Rookhuizen, op de grens van Beesel en Swalmen, bestaat uit niet meer dan een paar huizen. Het uitzicht over de benedenloop van de Swalm vanaf hier is schitterend en wisselt met de seizoenen.

Foto: Loe Giesen

Rookhuizen, februari 2011. Foto © Loe Giesen, Reuver.

© Loe Giesen, Reuver

De benedenloop van de Swalm bij Rookhuizen, in voorjaar, zomer en winter.

Foto: Loe Giesen

Foto: © Loe Giesen, 2009

Foto: © Loe Giesen, 2009

Foto copyright Loe Giesen 2011

Op zo'n mooie zonsondergang blijf je natuurlijk even wachten...

Foto: Loe Giesen

Ochtendnevel bij Rookhuizen.

Foto: Loe Giesen

Al eeuwenlang ligt op deze geïsoleerde plaats de Hoosterhof.

Tussen de Hoosterbrug en de Maas

De laatste meters zijn aangebroken voor de Swalm, die zich hier door een oude Maasbedding worstelt. Het verval is intussen vrijwel nihil. Ook de toch veel sterkere Maas had hier door de eeuwen heen veel moeite om verder te geraken, getuige de vele oude meanders die we stroomopwaarts aantreffen.
Doordat het water van Maas en Swalm slechts met veel moeite voorbij de Peelrandbreuk raakte, werd in het verleden veel veen gevormd in de benedenloop van de Swalm. De ingewikkelde landschappelijke omstandigheden resulteerden alles bij elkaar in een bijzonder beekdal met aan de noordzijde een opvallende steilrand (de hoogteverschillen bij het Cleef beslaan op plaatsen verscheidene meters), een sterke meandering van de aanwezige beekloop en relatief dikke veenpakketten in de bodem van het dal. Kortom: we zijn hier letterlijk in het Maas- én Swalmdal.

Foto: Loe Giesen

De Hoosterbrug vormt de op een na laatste overgang over de Swalm. Op de achtergrond de Donderberg, waar een grote dassenburcht uitkijkt over het Swalmdal.

Foto: Loe Giesen

© Loe Giesen, Reuver

Meander even voorbij de Hoosterbrug, met op de achtergrond de Hoosterhof.

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm met opnieuw op de achtergrond de Hoosterhof.

© Loe Giesen, Reuver

De Swalm bij de Neerbemden, enkele honderden meters voor de monding in de Oude Maas.

Foto: Loe Giesen, maart 2009

Vrijwel hetzelfde punt, ongeveer een jaar later: twee grote wilgen zijn tijdens de koude wintermaanden geveld door bevers.

Foto: Loe Giesen

De bevers hebben gedurende de koude wintermaanden gedeeltelijk geleefd op schors van deze wilgen.

Foto: Loe Giesen, maart 2009

Steeds nadrukkelijker drukt de bever zo zijn stempel op het Swalmdal.

Foto: Loe Giesen

Een lage winterzon werpt een warme gloed over de Swalm. Op de achtergrond 't Cleef.

© Loe Giesen, Reuver

Uitzicht over de benedenloop vanaf Beeselse zijde, met op de linkeroever de Neerbemden en rechts het Hoosterbroek.

Foto: Loe Giesen

In dit vlakke land treedt de Swalm gemakkelijk buiten haar oevers.

Foto: Loe Giesen

Vanaf de Hoosterhof loopt een wandelpad langs 't Cleef, ooit de oever van een al lang verdwenen Maas.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Een kleine kudde koeien kuiert wat rond in de ruigtes aan de voet van de Donderberg (mei 2010).

© Loe Giesen, Reuver

De laatste meters langs de Donderberg...

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Zicht op de kerk van Swalmen vanaf 't Cleef.

Foto: Loe Giesen

... en ook hier weer de sporen van de bever.

© Loe Giesen, Reuver

Enkele tientallen jaren lang stroomde de Swalm via een kunstmatig kanaal naar de Maas, maar in het begin van de 21e eeuw werd deze weer opnieuw aangesloten op de Oude Maas. Er zijn plannen om enkele stroomgeulen te graven tussen de Maas en de Oude Maas, waardoor ook de Swalm een betere stroming moet krijgen.

Foto: Loe Giesen

Het laatste bruggetje over de Swalm.

Foto © Loe Giesen, Reuver.

Bij de monding van de Swalm groeien weer heel andere planten dan verder stroomopwaarts. En uiteraard trekken deze planten ook andere insecten aan...

Foto: Loe Giesen

Foto (c) Loe Giesen, 2011

Een Zwarte Zwaan met jongen (waarneming november 2011).

Foto: Loe Giesen

Op het eind van zo'n lange tocht is het goed rusten...

Foto: Loe Giesen

Uitzicht over de Dode Maasarm of Oude Maas vanaf de Donderberg (maart 2009).

© Loe Giesen, Reuver

Uiteindelijk mondt de Swalm uit in de Dode Maasarm bij Rijkel. We hebben daarmee het eindpunt bereikt van onze wandeling. Heeft u vragen of opmerkingen naar aanleiding van deze webpagina, gebruik dan mijn gastenboek via onderstaande link.

 

GASTENBOEK - Tekst en foto's © Loe Giesen, Reuver 1983-2013 - GASTENBOEK